Het Oostelijk Havengebied

Nieuw hotel in een nieuw stadsdeel
Wonen in Amsterdam en toch het gevoel hebben dat je buiten bent, omringd door water, meeuwen, boten en overdonderende wolkenpartijen. Niet verwonderlijk dus dat het Oostelijk Havengebied anno 2004 bij vele Amsterdammers (en buitenlui) favoriet is als plek om te wonen. Als landmarks fungeren diverse ‘superblokken’: wooncomplexen die opvallen door hun omvang en vorm, zoals Piraeus (Hans Kollhoff/Christian Rapp) op KNSM-eiland,
Hoop, Liefde en Fortuin (Rudy Uytenhaak) op de Rietlanden en De Walvis (Frits van Dongen/Architecten Cie) op Sporenburg. Officieel heten de vier schiereilanden (Java-, KNSM- en Borneo-eiland en Sporenburg), zoals gezegd, het Oostelijk Havengebied, maar op straat klinkt steeds vaker ‘Nieuw Oost’. En terecht, dit stadsdeel is immers begonnen aan een nieuw hoofdstuk.

Het Oostelijk Havengebied werd aangelegd tussen 1876 en 1927, omdat door de bouw van het Centraal Station het IJ - de oudste haven van Amsterdam - onbereikbaar werd voor grote schepen. Om kades te krijgen met een zo groot mogelijke lengte werden vier smalle langgerekte ‘eilanden’ aangelegd, die het hart werden van de Amsterdamse haven. Een beetje tragisch is dat na 1950 ook dit gebied geleidelijk aan z’n functie verloor. De havens werden te klein en ondiep voor de steeds groter wordende schepen en het toenemende container- en bulkvervoer. Ten westen van Amsterdam werden nieuwe havens aangelegd, waarna het Oostelijk Havengebied in verval raakte.
Tot rond 1990 was dit een troosteloos, verlaten havengebied. Wat doe je met zo’n oppervlakte van 140 hectare land en 160 hectare water? Stedenbouwkundigen bogen zich over dit probleem, en bedachten een gedurfd plan met een voor een nieuwbouwwijk extreem hoge bouwdichtheid: 120 woningen per hectare. Tegelijkertijd ontstond de ambitie om deze wijk te realiseren met een zo hoog mogelijke architectonische kwaliteit. In korte tijd verrezen op en rond de eilanden meer dan 8.000 woningen, gebouwd door ofwel gerenommeerde dan wel jonge, vernieuwende architecten. Internationaal wordt de aanpak van het Oostelijk Havengebied
inmiddels gezien als een uniek project. Vanuit alle windstreken komen nu architecten kijken hoe Amsterdam deze hoge bouwdichtheid voor elkaar heeft gekregen.
Het grote aantal woningen per hectare is vergelijkbaar met die in 19de-eeuwse wijken zoals de Pijp in Amsterdam. Deze hoge dichtheid was alleen mogelijk omdat het vele water hier de groene parken als ‘kijkgroen’ kan vervangen. Een andere oplossing was om — typisch Amsterdams — vóór- en achterhuizen te bouwen die ruggelings tegen elkaar aanstaan. De huizen op Sporenburg en het Borneo-eiland kregen bovendien geen tuinen maar dakterrassen. Al met al hebben de architecten en stedenbouwkundig supervisors een huzarenstuk geleverd. Sterker nog: ze hebben het havengebied zo harmonieus en logisch ingericht dat het lijkt alsof het altijd al voorbestemd was een woonwijk te worden.

Literatuur over het Oostelijk Havengebied
- Architectuurkaart Oostelijk Havengebied (ARCAM, 2002)
- Wandelroutegids De Nieuwe Eilanden, spannende architectuur in de archipel (Amsterdam Toerisme & Congres Bureau)
- Oostelijk Havengebied Amsterdam/Stedenbouw en Architectuur (NAi Publ., 2003)
- Oost Kunst, Kunst in het Oostelijk Havengebied (NAi Publ., 2001)